Między utopią a dystopią. Pokoleniowy odbiór spekulatywnych modeli społeczeństw okresu przełomu na przykładzie serialu „1983”

Opis projektu:

Celem badania, sytuującego się na przecięciu socjologii (pokolenia, modele społeczeństw, transformacja ustrojowa) i literaturoznawstwa (narracje spekulatywne, historia alternatywna, fikcja i postprawda), jest odpowiedź na pytanie, jak na odbiór dystopijnych i utopijnych modeli społeczeństw zapośredniczonych przez kulturę masową – w tym wypadku serial Joshuy Longa „1983” (2018) wyprodukowany przez platformę streamingową Netflix – wpływają różnice pokoleniowe.

Szeroką ramą teoretyczną projektu jest rozumienie recepcji tekstów kultury – zarówno kształtujących, jak i „konserwujących” kulturową pamięć (por. Brabazan 2017) – jako wyznaczników i przejawów zmian pokoleniowych. Jak pokazuje David Marc (1996: 85-90) w kontekście wojny w Wietnamie, telewizja i produkowane przez nią dyskursy są nie tylko silnie sprzężone z narracjami wokół wydarzeń historycznych, ale też wzmacniają lukę pokoleniową (generational gap) w recepcji i rozumieniu historii (por. też Fiske 2010, Łuczaj 2012). Jest to w szczególności widoczne w przypadku tekstów z gatunku historii alternatywnej, które są narzędziem krytycznym obnażającym napięcia w ścierających się dyskursach historycznych pozostających nierzadko w służbie politycznych interesów (Rosenfeld 2011, Hellekson 2013, Schneider-Mayerson 2009). W proponowanym badaniu dokonujemy empirycznej weryfikacji pokoleniowych różnic recepcyjnych w odniesieniu do serialu „1983”, który wpisuje się w nurt programów telewizyjnych jako tekstów kultury rozwijających myśl utopijnodystopijną (zob. np. Fredric 2010, Savran 1995, Charles 2008). W naszym modelu badawczym pokolenia X i Y różnicuje przede wszystkim faktyczny moment transformacji ustrojowej (1989), która w utworze jest zastąpiona dystopijną wizją Polski po atakach terrorystycznych w tytułowym roku 1983, będących jednocześnie powidokiem 11 września 2001 i (w kontekście polskim) katastrofy smoleńskiej (2010).

Istniejące analizy spekulatywnych modeli społeczeństw pokazują, że dynamika kolektywnych praktyk kulturowych prowadzi do wyłaniania się w kulturze masowej utopii/dystopii, które są – w różnym stopniu – replikacjami rzeczywistości społeczno-historycznej. „1983” stanowi przykład o tyle interesujący, że jest pierwszym polskim serialem podejmującym wątki utopijne/antyutopijne/dystopijne w kontekście Europy Środkowo-Wschodniej, jednocześnie – ze względu na sposób produkcji oraz projektowanych odbiorców, czyli publiczność międzynarodową – wpisuje się w globalny dyskurs kultury współczesnej oraz obficie czerpie z dobrze rozpoznanych tematyczno-stylistycznych rozwiązań fabularnych i estetycznych (historie alternatywne, political fiction, film noir, cyberpunk, neon noir etc.), wchodząc w dialog z dyskursami badającymi krytycznie mechanizmy społeczne (por. Calvert 2013). Usytuowanie utworu w zakresie utopijnej reifikacji antyneoliberalnej wizji utopii/dystopii (Jameson 1979) pozwala na przeprowadzenie nie tylko analiz porównawczych (reprezentacja utopii w wydaniu CEE vs USA/Europa Zachodnia), ale też pozwoli na podjęcie dialogu ze światowym nurtem badań w tym obszarze.

Projekt uzyskał finansowanie w procedurze konkursowej na projekty interdyscyplinarne Prorektora ds. Nauki Uniwersytetu SWPS i jest realizowany dzięki środkom z subwencji MNiSW.

Metodologia:

W ramach projektu zostanie przeprowadzona jakościowa analiza treści serialu „1983” (zob. np. Kompatsiaris et al. 2012), która ujawni przedstawiony w utworze model spekulatywnego społeczeństwa utopii (czy też antyutopii/dystopii). Następnie, w oparciu o wyniki, przeprowadzone zostaną indywidualne pogłębione wywiady z ekspertami ze świata kultury masowej będącymi przedstawicielami dwóch pokoleń – X i Y. Do zbadania pokoleniowego odbioru utopii/dystopii wykorzystamy video elicitation interviewing (zob. np. Jewitt 2012), czyli wywiadu wspieranego przez materiał wideo.

Zespół:

dr Paula Pustułka
dr Paweł Pyrka
Monika Rawska
Rafał Węgrzyn